Cultuurbibliotheek
Bibliotheek met onderwijstraditie
Informatie Catalogus Archief E-publicaties

Alleen tekst Tekst + kaarten

Erfgoeddag 2007

Kaarten van Vlaanderen uit de zestiende en zeventiende eeuw.

De Cultuurbibliotheek bezit een niet onaanzienlijke verzameling kaarten van Vlaanderen. Ze worden beschreven in de catalogus die op deze website te vinden is. Volgende 30 nummers uit de verzameling werden op de erfgoeddag van 2007 in de bibliotheek tentoongesteld. De nummers die vermeld worden zijn het aanwinstennummer (op de website op te zoeken onder niveau 3, boeknummer).

1. De Charte van Vlaendren. 1538

Dit is de oudste gedrukte kaart van Vlaanderen. Er is maar n exemplaar bekend dat in Nrenberg bewaard wordt. Ze werd vervaardigd door Pieter Van der Beke uit Gent (+1567), in hout gesneden door Lucas van Quickelberghe en uitgegeven "in officina Petri Caesaris" te Gent. Ze is op 4 bladen perkament (samen 989 mm x 750 mm) gedrukt en met waterverf bijgekleurd.

nr.: 2007/267

2. Vlaenderen. Exactissima Flandriae descriptio. 1540

Van deze grote wandkaart van Gerardus Mercator (Rupelmonde 1512 - Duisburg 1594) bestaat maar n onvolledig exemplaar, in het Museum Plantijn-Moretus. Ze werd in 1882 vervolledigd heruitgegeven. De kaart steunt op het werk van Jacob Van Deventer. Het is de eerste ’moderne’ kaart van Vlaanderen. Ze toont de situatie van Vlaanderen na de vrede van Kamerijk in 1529.

nr.: 2007/837

3. (Vlaanderen) 1452

De oudste bekende kaart van het gehele grondgebied van Vlaanderen. Ze komt voor in een Italiaans handschrift, in 1988 door de stad Brugge aangekocht. Het is een schematische kaart. Onderaan: de zee. Linksonder: het Zwin naar Damme en Brugge.

nr.: 2007/268

4. Vlaanderen en Zeeland in 1274

Een historische kaart in 1731 getekend op perkament door Jona Van Middelhoven, naar een kaart van Lieven Van Thuyne. De legende verhaalt de historiek van de kaart en van de grote overstromingen in dit gebied.

nr.: 2007/273

5. Exactissima Flandriae descriptio. 1559

Deze kaart draagt dezelfde titel als de kaart van Mercator van 1540. Ze is er ook door beïnvloed. Domenico Zenoi (1552-1570) was graveur en uitgever in Venetië. Deze stad was een centrum van drukkers en uitgevers. De Italiaanse kaarten van Vlaanderen zijn belangrijk in de historiek van de cartografie over onze gewesten.

nr.: 2007/410

6. Descrittione particulare di Fiandra. 1567

Kaart uit Descrittione di tutti i Paesi Bassi van Lodovico Guicciardini (Florence 1521 - Antwerpen 1589). De kaart is duidelijk beïnvloed door de kaart van Mercator uit 1540. Het werk van Guicciardini werd eerst door Silvius uitgegeven daarna door Plantin, Blaeu en Janssonius. Deze kaart is een houtgravure naar Forlani uit Venetië.

nr.: 2007/280

7. Flandria. 1582

Uit Guicciardini: een kopergravure van Abraham De Bruyn naar een tekening van Crispinus Van den Broeck, uitgegeven door Plantijn in een Franse editie van het werk. Deze kaart kan men vergelijken met de Vlaanderenkaart van Ortelius uit 1570. Het sierlijke schrift wijst op de invloed van Mercator.

nr.: 2007/281

8. Flandria. 1612

Een kopergravure van Petrus Kaerius in een uitgave van het werk van Guicciardini door W.J. Blaeu.

nr.: 2007/283

9. Flandra, Brabantia et Holanda nuova. 1598/1599

Uitgegeven door Girolamo Ruscelli (1504-1566) van Venetië in Geografia di Claudio Tolomeo Alessandrino.

nr.: 2007/272

10. Exactissima Flandriae descriptio. 1593

Kaart van Cornelis De Jode (1568-1600) uit Speculum Orbis Terrarum (1593). Het is een getrouwe kopie van een kaart van zijn vader Gerard De Jode (1509-1591). Bemerk het doorwerken van traditionele elementen: de vier beren, de pairs van Vlaanderen: Cisoin, Heyne, Pamele en Boelare.

nr.: 2007/417

11. Flandria. 1570

Ortelius (1527-1598) heeft die kaart gepubliceerd in zijn Theatrum Orbis Terrarum. Het is een verbeterde kaart van Mercator 1540. Omwille van de vorm werd de kaart 10 graden naar het Oosten gekeerd. Deze eivormige kaart werd opnieuw gegraveerd met enkele wijzigingen goed te herkennen aan het boerinnetje dat vervangen werd door een burgervrouw met hoed.

nr.: 2007/411

12. Flandria. 1602

Kaartje uit een Franse editie van het Epitome van Ortelius. Het handzame Epitome werd door diverse uitgevers bezorgd vaak met kaarten van de Arseniusfamilie en aangepaste teksten in het Frans, Engels, Duits of Latijn.

nr.: 2007/269

13. Flandria comit(atus). 1585

De kaart kwam al voor in Mercators Atlas van 1585. Ze maakte deel uit van het tweede stuk met als titelblad Belgii Inferioris Geographicae tabulae. Het was een succeskaart die in alle latere Mercator-Hondius atlassen opgenomen werd.

nr.: 2007/420

14. Belgii inferioris descriptio emendata cum circumiacentium regionum confiniis. 1585

Samen met nummer 13 verschenen en even succesvol. Ze werd door Mercator zelf gegraveerd. Mercator was als kalligraaf vernieuwend in de keuze van een duidelijk leesbare letter voor zijn kaarten.

nr.: 2007/419

15. Flandriae descriptio. 1592

Een kopie van een kaart van Gerard De Jode, gegraveerd door Matthias Quad (Deventer 1557- Eppingen 1613) en uitgegeven door Johannes Bussemacker in Keulen. Als afzonderlijke kaart uitgegeven; later in meerdere edities van atlassen.

nr.: 2007/270

16. Flandriae Comitatus accurata descriptio.

Een latere uitgave door Nicolas Despars van een kaarttype in de lijn van kaart 15.

nr.: 2007/279

17. Celeberrimi Flandriae Comitatus typus. 1608

Een kaart van Pieter Van den Keere verschenen in zijn atlas Germania inferior, id est, XVII provinciarum ejus novae et exactae tabulae geographicaevan 1617. Petrus Kaerius (1571-1646) graveur en cartograaf. De koperplaten van de Germania Inferior werden door Claes Jansz Visscher gekocht.

nr.: 2007/462

18. Pourtraict du hardi et belliqueux voyage ... 1603

De kaart tekent de situatie in het begin van de strijd om Oostende in 1600 van 23 juni tot 2 juli vanuit het standpunt van Maurits van Nassau. Een gravure van Floris Balthasars (1563-1616) en Balthasar Florisz van Berckenrode (1591-1645).

nr.: 2007/441

19. Flandria Borealis. 1604

Sluis werd in 1604 door de Staatsen ingenomen. Een gravure van Matthias Quad (1557-1613) die door Frans Hogenberg uitgegeven werd. De vloot van Maurits ligt voor Cadsant en het Sluiser gat. De strijd concentreert zich rond Sluis dat midden in de kaart ligt.

nr.: 2007/271

20. Flandriae pars orientalior. 1608

Door de veldtochten van 1600-1604 was er veel aandacht voor deze streek. Veldtochten werden vaak verheerlijkt maar de streek heeft zich pas langzaam hersteld van de geleden schade. De kaart werd door Petrus Kaerius gegraveerd en uitgegeven in zijn atlas Germania Inferior van 1617.

nr.: 2007/461

21. Caerte van t Vrye sijnde een gedeelte en lidt van Vlaenderen. 1622

De Zwinstreek was een belangrijk frontgebied in de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). De kaart toont de gebieden die ter verdediging onder water gezet werden. Het is een kaart van Claes Jansz Visscher (1587-1652). Hij werkte in Amsterdam als etser, tekenaar en uitgever.

nr.: 2007/465

22. Flandria. 1603

Een eerste staat van een kaart over het gebied van de krijgsverrichtingen die toen veel aandacht kregen. Graveur is Floris Balthasars (Delft 1562-Delft 1616) en zijn zoon Balthasar Florisz van Berckenrode (Delft 1591-’s-Gravenhage 1645)

nr.: 2007/437

23. Beschrijvinghe van de zee custen van Vlanderen ende Picardien. 1583

nr.: 2007/434

24. Beschrijvinghe vande Zeeusche Eijlanden soe die op hare stromen geleghen zijn, met een deel vande zee custen van Vlaenderen ende Hollant. 1583

De cartografie heeft veel te danken aan de scheepvaart die natuurlijk afhankelijk was van goede kaarten. Lucas Jansz Waghenaer is een pionier van de zeekaarten.

nr.: 2007/436

25. Pascaert vande custe van Vlaenderen, van Walcheren tot Cales en Bouloigne in Vranckrijck. 163

Getekend door Peter Codde gegraveerd door Henricus Hondius (1597-1651) en uitgegeven door Johannes Janssonius in zijn Gerardi Mercatoris et Judoci Hondii Appendix Atlantis (1636). Dit is een voorbeeld van een paskaart: kunstprofielen en meerdere windrozen.

nr.: 2007/469

26. Nova et exacta geographica salae et castellaniae Iprensis. De casselrie van Ipre. La chastelenie d Ipre. Anno MDCXXXXI. 1641

Gegraveerd door Vedastus du Plovich voor Antonius Sanderus en uitgegeven door Joannes Blaeu. De kaart komt ook voor in de Atlas Maior.

nr.: 2007/506

27. Caerte van t Vrye synde een gedeelte van Vlaendren van nieus gecorigeert en met vlijt gebetert. 1640

Een gedetailleerde kaart van het oorlogsgebied in de Tachtigjarige Oorlog door Claes Jansz Visscher (1587-1652). Verschenen in Belgium sive Germanica Inferior, Amsterdam 1645.

nr.: 2007/466

28. Pars Flandriae orientalis; Franconatum, insulam Cadsant etc. Civitatesque Gandavum, Brugas, Slusam, Oostendam aliasque continens. 1633

Kaart van Henricus Hondius verschenen in de Appendix van J. Janssonius. Zie ook nr. 25. Henricus Hondius (1597-1651) was een zoon van Judocus. Hij was een uitmuntende graveur, werkte verder aan de uitgave van de Mercator-Hondius Atlas en stond in contact met A. Sanderus. Hij liet de uitgave van Sanderus echter over aan J. Janssonius.

nr.: 2007/468

29. Comitatus Flandriae nova tabula. 1636

Graveur: Henricus Hondius. De kaart werd voor het eerst uitgegeven in de Hondius-Janssonius Atlas van 1636. Daarna volgden veel edities in meerdere talen.

nr.: 2007/467

30. Flandria nova descriptio. 1666

Verschenen in Joannis Janssonii Atlas Contractus, sive Atlantis Majoris compendium. In de zeventiende eeuw werden de kaarten steeds groter en meer versierd. Ze werden vaak opgedragen aan beroemde en vermogende mannen.

nr.: 2007/470